All posts by Dewan Bahasa

Bahasa Kebangsaan dan Bahasa Sukuan Umpama Irama dengan Lagu

Dr. Jeniri Amir merupakan ahli akademik yang sentiasa membicarakan hal ehwal politik Malaysia khasnya Sarawak dan penulis prolifik yang banyak menghasilkan karya berbentuk makalah dan buku yang membicarakan isu berkaitan tentang bahasa, sastera dan penulisan. Beliau kini menyandang jawatan Pensyarah Kanan di Universiti Malaysia Sarawak (UNIMAS). Baru-baru ini, editor Dewan Bahasa telah berkesempatan menemu bual beliau bagi mendapatkan pandangan beliau tentang kedudukan bahasa kebangsaan dan bahasa sukuan dalam konteks masyarakat berbilang kaum di Sarawak dan Sabah terutama selepas pembentukan Malaysia.

DB: Bolehkah Dr. nyatakan kepentingan bahasa sukuan dalam konteks dunia hari ini?

Bahasa sukuan merupakan lambang jati diri kewujudan suku kaum atau etnik di negara ini. Bahasa sukuan bukan sahaja berperanan sebagai suatu ciri yang menampilkan identiti sesuatu kaum, tetapi juga sebagai alat komunikasi utama dalam kalangan anggota etnik berkenaan seperti yang berlaku di Sabah dan Sarawak. Malah, bahasa sukuan dijadikan perantara dalam perhubungan antara orang yang berlainan bahasa ibunda di sesetengah tempat.  Biasanya  bahasa kaum yang dominan di sesuatu kawasan digunakan dengan agak meluas di kawasan berkenaan. Misalnya, di kawasan Sri Aman, Betong dan Saratok, Sarawak banyak orang Cina dan Melayu menguasai bahasa Iban dan menggunakan bahasa itu sebagai lingua franca. Bahasa sukuan dipakai sebagai alat perhubungan dalam lingkungan suatu kelompok masyarakat tertentu.

Persidangan Umum Pertubuhan Pendidikan, Saintifik dan Kebudayaan Bangsa Bersatu (UNESCO) telah mengisytiharkan 21 Februari sebagai Hari Bahasa Ibunda Sedunia pada setiap tahun. Bahasa sukuan yang diiktiraf melalui Hari Bahasa Ibunda ini menepati fungsi bahasa sebagai asas perpaduan dalam negara yang terdiri daripada masyarakat pelbagai kaum.

Bahasa sukuan turut menjadi keperluan asas sesuatu kelompok masyarakat dalam pembinaan negara bangsa. Oleh itu, pelestarian bahasa sukuan perlu diteruskan kerana bahasa sukuan dapat dianggap sebagai warisan peribumi yang berperanan dalam mengekalkan perpaduan. Bahasa sukuan mempunyai peranan sebagai bahasa komunikasi yang berkesan di peringkat akar umbi antara pelbagai suku kaum di Sabah dan Sarawak.

Kata Dialek

Oleh S. Nathesan

Satu daripada jenis perkataan yang terdapat dalam perbendaharaan kata bahasa Melayu ialah kata dialek. Dialek juga dikenali sebagai loghat dalam bahasa Melayu. Kata dialek termasuk dalam kosa kata yang tidak formal dalam bahasa. Dialek dapat dibahagikan kepada dua jenis, iaitu dialek geografi atau daerah dan dialek sosial.

Umumnya, dialek geografi difahami sebagai bahasa yang dituturkan di kawasan tertentu sahaja, seperti dialek Kelantan di negeri Kelantan, dialek Terengganu di negeri Terengganu, dan dialek Kedah di negeri Kedah. Dialek sosial ialah kelainan bahasa yang digunakan oleh ahli sesuatu kumpulan atau lapisan masyarakat, seperti bahasa istana yang digunakan oleh golongan diraja.

Penggunaan kata dialek terhad kepada percakapan dalam kalangan kumpulan penutur tertentu sahaja. Misalnya, kata “ketangi” (malu kerana kalah tanding atau kena tipu, Glosari Dialek Johor, 2013) dalam dialek Johor digunakan dalam kalangan masyarakat Johor sahaja, dan biasanya hanya difahami oleh kumpulan penutur tersebut. Demikian juga kata “santap” hanya digunakan oleh golongan istana.

Menurut Trudgill, P. dalam Sociolinguistics: An Introduction, dialek merujuk pelbagai jenis bahasa yang berbeza-beza, yang dibezakan dari segi perbendaharaan kata, tatabahasa dan sebutan. Seperti yang dijelaskan oleh Trudgill, setiap dialek memiliki kosa kata yang tersendiri. Oleh hal yang demikian, dialek yang terdapat di Malaysia juga masing-masing mempunyai kosa kata yang tersendiri.

_____

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, September 2013.

Bahasa Kebangsaan Penyebab Pupusnya Bahasa Sukuan?

Oleh Norazuna Norahim

Keterancaman bahasa ialah suatu proses yang memakan masa yang panjang dan disebabkan oleh beberapa faktor yang kompleks dan saling mempengaruhi. Oleh itu, dasar bahasa kebangsaan tidak harus terus dilabel sebagai satu-satunya faktor yang menyebabkan kepupusan bahasa sukuan di negara ini. Sentimen sedemikian timbul akibat situasi sosiopolitik di negara Barat yang mengamalkan dasar yang bersifat penyerapan atau asimilasi menyeluruh. Dasar ini menuntut komuniti pendatang yang menduduki negara mereka supaya mengadaptasi diri mereka sepenuhnya kepada bahasa dan budaya kumpulan majoriti. Imigran yang tidak menguasai bahasa utamanya akan tersisih daripada sistem pendidikan dan sektor pekerjaan jika tidak menguasai bahasa utama negara tersebut.

Sebaliknya, landskap sosiolinguistik di Malaysia amat berlainan dan Dasar Bahasa Kebangsaan di negara ini tidak menuntut asimilasi bahasa dan budaya secara menyeluruh. Fungsi Dasar Bahasa Kebangsaan adalah untuk mewujudkan bahasa sepunya bagi tujuan perpaduan dan integrasi nasional. Dasar kesatuan dalam kepelbagaian yang diamalkan ini merupakan asas bagi mewujudkan kestabilan negara. Dasar ini digubal bersesuaian dengan latar sosiopolitik di negara ini untuk memenuhi tuntutan dan keperluan sesebuah negara yang merdeka. Oleh hal yang demikian, Dasar Bahasa Kebangsaan tidak sewajarnya dengan mudah dikatakan sebagai penyebab kepupusan bahasa sukuan. Malah, dalam konteks di Sarawak, Dasar Bahasa Kebangsaan ternyata berjaya meningkatkan kesefahaman dan mewujudkan integrasi antara pelbagai kaum di Sarawak.

Tidak dapat dinafikan bahawa Dasar Bahasa Kebangsaan ini telah meningkatkan martabat bahasa Melayu. Kesannya ialah fungsi bahasa Melayu dapat diperluas dalam pelbagai domain rasmi dan tidak rasmi, serta tersebar ke seluruh pelosok negara. Dasar ini juga meletakkan bahasa Melayu sebagai satu daripada pilihan bahasa perantara untuk tujuan interaksi antara kaum dan sesama kaum. Peranan bahasa kebangsaan ini tidak harus dipandang mudah. Tidak mungkin perpaduan kaum dapat dicapai sekiranya tidak diwujudkan satu bahasa yang difahami oleh semua bangsa.

______

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, September 2013.

BAHASA SUKUAN DIPELIHARA, BAHASA KEBANGSAAN DIPERKAYA

Oleh Mohd Riduwan Wahab

Tanggal 16 September tahun ini, genaplah 50 tahun usia pembentukan Malaysia. Penggabungan Sarawak dan Sabah dengan Semenanjung Malaysia membuka episod baharu kepada sejarah perkembangan bahasa kebangsaan di negara ini.

Tidak dapat dinafikan bahawa bumi kenyalang dan negeri di bawah bayu begitu kaya dengan bahasa sukuan masing-masing. Bahasa sukuan ini menyediakan khazanah yang begitu lumayan untuk diteroka sebagai sumber untuk memperkaya kosa kata dan istilah dalam bahasa kebangsaan. Hasilnya, kini dalam Kamus Dewan, terdapat begitu banyak perkataan bahasa sukuan diserapkan ke dalam bahasa kebangsaan. Contohnya, perkataan “merarau” yang sebelum ini diucapkan oleh suku kaum di Sarawak sememangnya berpotensi untuk menggantikan perkataan “makan tengah hari” kerana sifatnya yang ringkas dari segi bilangan suku kata. Manakala perkataan “gabi” yang berasal daripada Sabah pula dapat menggantikan “makan malam”. Kemasukan kosa kata ini ke dalam bahasa kebangsaan tentunya menambahkan lagi warna-warni keindahan bahasa kebangsaan.

Hal ini secara tidak langsung membuktikan bahawa bahasa kebangsaan selama ini tidak pernah menganaktirikan bahasa sukuan, apatah lagi mengancam kelangsungannya di bumi bertuah ini. Dalam sesetengah bidang yang berkaitan dengan kebudayaan tempatan, sememangnya perkataan daripada bahasa serumpun seperti bahasa sukuan ini lebih sesuai digunakan dalam pembinaan istilah berbanding dengan perkataan bahasa Inggeris.

Usaha pendokumentasian dan penyerapan kosa kata bahasa sukuan ini juga dapat dilihat sebagai suatu bentuk pengiktirafan terhadap bahasa sukuan, sekali gus menyerlahkan status bahasa sukuan yang bersifat sebagai “pelengkap” dan bukannya “pengganti” kepada bahasa kebangsaan. Oleh itu, warisan budaya tempatan yang berharga ini perlu dipelihara supaya tidak pupus ditelan zaman. Melalui usaha sebegini, pelibatan penduduk Sarawak dan Sabah dalam proses pembinaan korpus bahasa kebangsaan dapat dizahirkan lantas mempercepat proses integrasi nasional melalui bahasa.

Semoga pengiktirafan yang diberikan ini bakal membuahkan rasa kebersamaan dalam diri penduduk Sarawak dan Sabah untuk menggalas tanggungjawab memartabatkan bahasa kebangsaan di bumi tempat mereka berpijak. Rasa kebersamaan inilah yang mampu menjadi jambatan kukuh yang dapat menghubungkan penduduk di Semenanjung dengan penduduk Sarawak dan Sabah.

______

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, September 2013.

Memartabatkan Bahasa Melayu melalui Penterjemahan Sari Kata

Oleh Che Wan Ida Rahimah Che Wan Ibrahim

Usaha penterjemahan sari kata di Malaysia pasti menyumbang kepada usaha memartabatkan bahasa Melayu di peringkat nasional, serantau dan global. Selari dengan kemajuan bidang penyiaran negara masa kini, perkembangan aktiviti penyarikataan negara mengangkat bahasa Melayu bagi mendukung pelbagai disiplin ilmu termasuklah undang-undang, perubatan, teknologi maklumat serta pelbagai bidang ilmiah penting yang menunjangi kemajuan bahasa di pentas global. Hakikatnya, menonton filem berlainan bahasa melibatkan pelbagai aksi yang berlainan, iaitu kita mendengar dalam bahasa yang lain dan pada masa yang sama, kita membaca (sari kata) dalam bahasa sendiri. Secara konsepnya, penterjemahan sari kata melibatkan terjemahan dialog serta maklumat lain dalam bentuk satu atau dua baris tulisan secara sinkroni dengan ujaran sumber dan lazimnya dipaparkan di bahagian bawah skrin televisyen (TV).

Di Malaysia, terdapat tiga matlamat utama penyarikataan. Pertama, sari kata disediakan agar rancangan TV dan filem berbahasa asing yang ditayangkan boleh ditonton dan difahami oleh segenap lapisan masyarakat, terutamanya yang tidak memahami bahasa sumber atau yang kurang fasih dengan bahasa asalnya. Aktiviti penterjemahan telah berkembang pesat untuk beberapa dekad lamanya di negara yang tidak menuturkan bahasa Inggeris sebagai bahasa pertama termasuklah Malaysia. Malah, di Malaysia lebih daripada 60 peratus rancangan TV merupakan rancangan yang diimport dari negara asing dan pastinya dihasilkan dalam pelbagai bahasa. Pada mulanya, kurang daripada 50 peratus daripada rancangan berkenaan diterjemahkan, namun peratusan berkenaan semakin meningkat tahun demi tahun. Hal ini disebabkan oleh permintaan dan desakan majoriti khalayak tempatan yang sukar memahami bahasa asing. Apabila berlaku masalah komunikasi antara budaya disebabkan perbezaan bahasa, penterjemahan sari kata pasti menjadi alternatif yang signifikan.

Bahasa Melayu Asas Kemerdekaan Kita

Oleh Teo Kok Seong

Salah satu asas penting kemerdekaan sesebuah negara ialah bahasa negaranya.  Bahasa negara boleh wujud, sama ada dalam bentuk bahasa kebangsaan atau bahasa rasmi. Keadaan menjadi lebih afdal lagi jika bahasa negara itu wujud dalam bentuk kedua-duanya. Melalui bahasa negara sendiri, negara yang merdeka itu tidak perlu lagi mengikut telunjuk penjajah yang didapati memaksa semua pihak menggunakan bahasanya untuk pelbagai tujuan.

Sesungguhnya paksaan merupakan sejenis perhambaan.  Hal ini dapat dilihat semasa kita dijajah oleh British. Pada masa itu, penggunaan bahasa Inggeris diwajibkan kepada semua pihak dan dijadikan sebagai bahasa rasmi.  Penggunaan bahasa Melayu hanya dibenarkan setelah mendapat kelulusan penjajah British. Bahasa Melayu  perlu terlebih dahulu diungkapkan gagasannya dalam bahasa Inggeris sebelum diterjemahkan kembali ke dalam bahasa Melayu, walaupun untuk pemahaman sesama Orang Melayu. Hal ini bukan sahaja tidak masuk akal, malah merupakan penghinaan. Begitulah hakikatnya apabila kita dijajah. Kekayaan ekonomi negara diambil, kuasa politik dilesapkan, dan khazanah budaya pula dibawa pulang ke Britain. Yang paling malang ialah nasib bangsa dan negara turut berada dalam tangan mereka.

Sewaktu penjajahan, kita bukan sahaja dihendaki menggunakan bahasa Inggeris, malah perlu mengamalkan budaya Inggeris yang tersemat dalam bahasa itu.  Contohnya, selepas sendawa kita perlu memohon maaf melalui ungkapan bahasa Inggeris excuse me, kerana perbuatan tabii yang tidak disengajakan itu dianggap jijik dalam budaya Inggeris. Berlainan sekali dengan budaya Melayu yang berteraskan ajaran Islam. Perbuatan luar kawalan yang melibatkan angin dikeluarkan daripada perut melalui mulut berserta bunyi itu perlu disyukuri dengan ungkapan alhamdulilah, tanda nikmat kekenyangan daripada Tuhan yang Esa. Dalam konteks ini, bahasa Inggeris bukan sekadar sistem komunikasi, malah cara hidup.  Bagi yang pernah belajar di sekolah aliran Inggeris sebelum dimansuhkan pada tahun 1970, mungkin pernah didenda oleh guru bahasa Inggeris apabila tidak segera memohon maaf setelah sendawa dan bersin. Guru besar pula mengenakan denda sekiranya pelajar menggunakan bahasa Melayu dan bukannya bahasa Inggeris dalam kawasan sekolah.

Perjuangan Mengisi Kemerdekaan dengan bahasa Kebangsaan Penuh Dugaan

Datuk Zainal Abidin Borhan merupakan nama yang tidak asing lagi dalam bidang kebudayaan tanah air. Beliau yang kini dilantik sebagai Ketua Eksekutif Yayasan Karyawan mulai 15 Disember 2011 pernah menjawat jawatan Pengarah Akademi Pengajian Melayu, Universiti Malaya (2006-2011). Selain itu, beliau aktif dalam gerakan memperjuangkan bahasa dan kebudayaan sewaktu menjadi Setiausaha I Gabungan Persatuan Penulis Nasional Malaysia (GAPENA). Baru-baru ini, editor Dewan Bahasa telah berkesempatan menemu bual beliau di Yayasan Karyawan bagi mendapatkan pandangan beliau tentang perjuangan mengisi kemerdekaan dengan bahasa kebangsaan.

Sebagai individu yang bergiat aktif dalam pertubuhan yang memperjuangkan bahasa kebangsaan, apakah faktor yang mendorong Datuk terlibat secara langsung dalam hal ini?

Sebenarnya penglibatan saya didorong oleh beberapa faktor. Barangkali pendorong utama yang menarik saya untuk bergiat dalam hal ini ialah semangat yang saya warisi daripada keluarga saya terutama datuk di sebelah emak saya, iaitu Allahyarham Haji Muhammad Shah bin Yusof yang merupakan pensyarah di Kolej Melayu Melaka dan pengarang buku panduan tatabahasa Melayu yang berjudul “Senjuh Suratan” dalam versi Jawi pada tahun 1911 diterbitkan buat pertama kalinya oleh Kolej Melayu Melaka dan kemudiannya diterbitkan semula oleh Dewan Bahasa dan Pustaka. Bapa saya sendiri, Datuk Wira Borhan Mat Yaman juga merupakan tokoh bahasa dan kebudayaan yang memperjuangkan kemerdekaan. Saya juga banyak terlibat dalam pertandingan seperti koir dan syarahan yang dianjurkan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka ketika Bulan Bahasa Kebangsaan ketika di bangku sekolah pada tahun 1960-an.

Ketika menjadi tutor dan pensyarah di Jabatan Pengajian Melayu, Universiti Malaya, saya mula didedahkan dengan aktiviti kebahasaan oleh pensyarah-pensyarah seperti Tan Sri Ismail Hussein, Tan Sri Taib Osman dan Profesor Dato’ Asmah Omar yang ada pada ketika itu mengajar di jabatan tersebut. Penglibatan semakin meluas apabila saya masuk ke dalam GAPENA sebagai Setiausaha II, yang pada ketika itu memperjuangkan semangat kebangsaan pada tahun 1970-an. Saya ditugaskan bersama-sama dengan anggota GAPENA yang lain untuk membentangkan kertas kerja di beberapa di ceramah, bengkel, seminar kecil, kongres dan konvensyen ke seluruh negara tentang isu-isu kebahasaan dengan kerjasama pertubuhan politik dan kelompok-kelompok tertentu. Ketika isu PPSMI, saya berpengalaman menghadiri beberapa pertemuan dan perbincangan yang melibatkan tokoh-tokoh pejuang bahasa dengan para pemimpin tertinggi kerajaan bagi membincangkan isu berkenaan.