Keindahan Bahasa Melayu Merentas Zaman

DB : Apakah pandangan tuan tentang kemahiran berbahasa Melayu generasi sekarang dalam zaman siber kerana mereka lebih cenderung berinteraksi menggunakan internet?

NHO : Kita tidak boleh menyalahkan teknologi dalam hal ini. Pada pandangan saya, bukan teknologi yang “menjahanamkan” bahasa tetapi sikap penggunanya. Banyak perisian dan laman web yang menggunakan bahasa Melayu. Oleh hal yang demikian, tidak timbul masalah tidak mahir berbahasa Melayu dalam kalangan remaja tersebut.

Walau bagaimanapun, pengguna teknologi maklumat ini, tidak kira tua atau muda, perlu berhati-hati dan berhemah ketika menggunakan laman sosial atau SMS. Pengguna perlu menjaga kesopanan bahasa yang digunakan kerana setiap ungkapan yang digunakan akan tersebar dengan

pantas dan meluas. Sesetengah pengguna ini terlalu taksub dengan teknologi ini sehingga terlalu memberikan tumpuan kepada laman sosial atau SMS dan mengabaikan orang yang sedang berbicara di hadapannya. Kelakuan ini menunjukkan bahawa pengguna tersebut tidak menghormati orang yang berada di sekelilingnya.

Dasar pendidikan juga memainkan peranan untuk memastikan pelajar tahu membezakan bahasa untuk suasana formal daripada tidak formal. Dalam hal ini, pembelajaran subjek Bahasa Melayu dan Kesusasteraan Melayu perlu diberi perhatian dan penekanan. Melalui pendidikan formal ini, pelajar akan terdidik untuk menghayati dan menghargai bahasa dan sastera Melayu.

___

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, Mac 2013.

Kesan 1824

Pada asasnya, kedua-dua buku tatabahasa ini disusun bagi memenuhi keperluan masyarakat penuturnya.

Judul : Perbandingan antara Tatabahasa Dewan dengan Tatabahasa Baku Bahasa Indonesia

Penerbit : Dewan Bahasa dan Pustaka

Tahun : 2013

Harga : RM50.00

Jika di Malaysia dinamakan bahasa Melayu (BM), di Indonesia pula disebut bahasa Indonesia (BI). Kedua-duanya merupakan bahasa serumpun. Penggunaan kedua-dua bahasa tersebut oleh penuturnya di negara masing-masing didapati mempunyai persamaan dan perbezaan. Hal ini sudah tentu disebabkan oleh pengaruh kedua-dua bahasa itu dengan bahasa-bahasa daerah yang terdapat baik di Malaysia mahupun di Indonesia. Selain itu, latar belakang penjajahan yang berbeza juga memberi kesan, yakni BM lebih dipengaruhi oleh bahasa Inggeris manakala BI dipengaruhi oleh bahasa Belanda. Persamaan dan perbezaan juga merupakan kesan daripada Perjanjian London pada tahun 1824.

Persamaan dan perbezaan antara BM dengan BI telah dikaji dan dibentangkan secara terperinci oleh Hassan Alwi dalam buku Perbandingan antara Tatabahasa Dewan (TBD) dengan Tatabahasa Baku Bahasa Indonesia (TBBI). Dalam kajiannya, bahan utama yang digunakan oleh Hasan ialah buku Tatabahasa Dewan Edisi Baharu (1997) dan buku Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia, Edisi III (1998).

Persoalan utama yang dibincangkan dalam TBD dan TBBI ialah hal yang sama terdapat dalam BM dan BI, iaitu hal yang berkaitan dengan “fonologi” (tata bunyi), “morfologi” (pembentukan kata) dan “sintaksis” (struktur ayat). Pada umumnya ketiga-tiganya tidak mempunyai perbezaan yang besar antara BM dalam TBD dengan BI dalam TBBI. Contohnya, TBD mentakrifkan “ayat” sebagai “unit pengucapan paling tinggi yang memiliki makna”, manakala bagi TBBI, “kalimat” dinyatakan sebagai “satuan bahasa terkecil yang memiliki makna”. Disebabkan oleh perbezaan itu, maka masalah wacana tidak dibincangkan sebagai tajuk utama dalam TBD, manakala dalam TBBI terdapat huraian tentang “wacana sebagai tingkat kebahasaan yang lebih tinggi daripada ayat”.

Oleh DIARANI MAT ADAM

___

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, Mac 2013.

PU1

Ingin Tahu tentang “Tahu”?

Oleh JYH WEE SEW

Bukan semua perkataan “tahu” wujud dalam bentuk frasa. Sesetengah kata terbitan tidak digunakan secara aktif dalam wacana bahasa Melayu.

Biasanya, pelajar bahasa asing yang telah memperoleh penguasaan bahasa lisan dan tulisan bahasa Melayu pada peringkat asas semakin petah bertanya tentang makna yang tersurat dalam penerbitan perkataan baharu. Oleh sebab setiap satu proses imbuhan menghasilkan kata terbitan yang berlainan, pelajar bahasa Melayu sebagai bahasa asing mencerakinkan setiap imbuhan dalam morfologi bahasa Melayu dengan seribu satu persoalan. Oleh itu, kosa kata merupakan bidang linguistik terapan yang mencabar dari segi pedagogi bahasa, khususnya dalam kaedah dan pembelajaran bahasa Melayu sebagai bahasa asing. Contohnya, perkataan “tahu”.

Perkataan tahu tidak mudah diterangkan dalam morfologi bahasa Melayu, terutamanya dalam kalangan pelajar yang baru mula belajar bahasa Melayu pada peringkat universiti. Perkembangan penguasaan morfologi yang semakin berkembang mewujudkan minat terhadap medan makna yang terangkum dalam ragam ayat yang tersurat makna tentang proses ”tahu-menahu” dan minda penutur jati bahasa Melayu.

Terdapat beberapa ragam morfologi dalam huraian tahu menurut julat imbuhan bahasa Melayu. Medan semantik tahu yang rencam dengan pelbagai gabungan imbuhan ini terkandung dalam Jadual 1. Morfem terbitan berdasarkan kata kerja tahu memperlihatkan sebaran julat nahu pengetahuan yang bercapah luas dalam minda Melayu. Dari segi janaan makna, pembezaan terperinci tersebut difikirkan amat berfaedah demi memudahkan pemahaman pelajar bahasa asing. Secara umumnya, makna sesuatu perkataan boleh dikatakan tidak muncul dengan jelas pada tahap morfem, baik dalam bentuk morfem dasar mahupun morfem terbitan. Pada tahap ini, pengajar dan pelajar bahasa asing mula menyedari kepentingan sintaksis sebagai paras huraian makna bagi setiap kata terbitan yang terkandung dalam Jadual 1. Dengan aplikasi binaan ayat dan frasa, kemelut makna tahu yang sukar dileraikan dapat dicerakin pada tahap sintaksis. Dalam erti kata lain, rujukan dan makna sesuatu morfem dasar atau morfem terbitan hanya terungkap menerusi analisis nahu pada tahap frasa atau ayat yang mengandungi perkataan tersebut.

Bukan semua perkataan tahu wujud dalam bentuk frasa. Sesetengah kata terbitan tidak digunakan secara aktif dalam wacana bahasa Melayu. Selain itu, perkataan ini mungkin sudah menjalani proses penghakisan semantik sehingga nilai makna yang semakin terhakis diambil alih oleh perkataan lain.

___

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, Mac 2013.

Adityawarman Ahli Bahasa?

Oleh MOHAMMAD ALINOR ABDUL KADIR

Tatabahasa bahasa Sanskrit sememangnya dibincangkan di Alam Melayu. Namun begitu, bagi menyatakan bahawa tatabahasa bahasa Sanskrit mempengaruhi tatabahasa bahasa Melayu Kuno atau tatabahasa Melayu Kuno wujud sebelum kedatangan tatabahasa bahasa Sanskrit, kedua-duanya masih memerlukan maklumat dan bukti lanjut. Yang pasti, tatabahasa bahasa Sanskrit wujud dalam kebudayaan Funan-Chenla. Hal ini dikatakan demikian kerana terdapat dua bukti yang terpahat pada Prasasti Raja Yasovarman (810-840SM/888- 918M).

Menerusi buku yang dikarang oleh Panini sekitar tahun 450- 350M, terdapat perkataan Astadhyayi Panini. Selepas itu terdapat perkataan Mahabhasya Patanjali dalam buku yang ditulis oleh Patanjali sekitar kurun ke-2. Buku ini mengulas buku yang diusahakan oleh Panini. Walau bagaimanapun, sehingga kini masih belum terjawab cara kedua-dua buku ini berfungsi dalam kajian ketatabahasaan bahasa Sanskrit serta pengaruhnya terhadap ketatabahasaan bahasa Funan-Chenla (Kun-Lun) dan bahasa Khmer Purba.

Menerusi “kajian pengelasan pengetahuan” yang dilakukan pada awalnya oleh Majumdar dan Finot terhadap sejumlah 210 prasasti Campa, mereka telah menyenaraikan tatabahasa Panini dan buku ulasan tentang Panini, iaitu Kashikavrtti, yang dikarang oleh Jayaditya dan Vamana sekitar kurun ke-7. Kajian tentang tatabahasa bahasa Campa merupakan kajian yang agak popular. Mungkin suatu masa nanti kita dapat mengesahkan sama ada tatabahasa bahasa Sanskrit mempengaruhi tatabahasa bahasa Campa ataupun mungkin tiada pengaruh langsung.

___

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, Mac 2013.

Bahasa dan Kekuasaan: daripada Magis kepada Retorik

Oleh AWANG AZMAN AWANG PAWI

Ketika Confucius ditanyakan soalan berkenaan langkah pertama yang dilakukannya jika diberikan peluang untuk memimpin negara, jawapan beliau adalah untuk meningkatkan penguasaan bahasa. Hal ini demikian kerana beliau percaya bahawa negara akan rosak sekiranya bahasa di negara tersebut tidak dipelihara dan dihormati. Oleh itu, kita mendapati bahawa masyarakat Cina amat mencintai akan bahasa ibunda mereka.

Bahasa merupakan wahana untuk menjadikan manusia lebih berkuasa dan berpengaruh serta mempunyai daya penarik kepada khalayaknya. Tidak akan lahir penutur, pemidato atau ahli politik yang hebat tanpa penguasaan bahasa yang baik. Bahasa ialah alat yang berkesan untuk memberikan kesan kepada aspek ritual dan intelektual. Pada era tradisional sebelum wujudnya tradisi tulisan, bahasa lisan digunakan sepenuhnya dan secara berleluasa. Oleh sebab fokus kepada bahasa lisan, maka tradisi pengucapan pada masa itu menjadi segar dan mempunyai aura.

Seorang penglipur lara mampu menarik khalayak yang lebih besar bukan untuk satu atau dua jam sahaja, malah hingga beberapa malam tanpa mengurangkan jumlah khalayaknya. Cerita “Awang Sulung Merah Muda” disampaikan dengan begitu dinamik dan intim, dan khalayak dapat merasai pengalaman Awang Sulung sehingga terasa dekat dalam dunia mereka. Hal

ini berlaku kerana penguasaan bahasa yang baik mampu meraih tumpuan khalayak. Pengamal perubatan pada zaman tradisi juga mampu meyakinkan orang yang mengunjunginya, bukan semata-mata kerana kemenyan dan cara penampilan dirinya yang “berwibawa”. “Ayat magis” yang diucapkannya sungguh meyakinkan pengunjung yang ingin mendapatkan bantuan untuk memenangi hati gadis pujaan.

Perhatikan ungkapan mantera pengasih yang dibumbui dengan unsur bahasa segar dan aura perasaan yang ingin diungkapkan oleh jejaka pada dahulu kala;/ Tepuk bantal panggil semangat/ Semangat datang dalam mimpi/ Aku tak menepuk bantal/Aku menepuk jasad dan roh si…./Satu badan dua nyawa/Satu jasad dua nyawa/Rindu kasih dan sayang kasih/Goncangkan jasad dan roh si (nama)/Aku tak melipat tangan/ Aku melipat hati (si…) terbuka padaku/Berkat doa la La Illah ha Ila Allah.

Tanpa ilmu stilistik, manusia dalam alam Melayu tradisional seakan-akan sudah menguasai ilmu berkenaan aspek aliterasi, asonansi, anafora dan epifora dalam pengucapan sedangkan ilmu stilistik secara akademiknya hanya wujud pada awal abad ke-20.

___

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, Mac 2013.

Bahasa Dalam Komunikasi Politik

Oleh JENIRI AMIR

Penentu kemenangan atau kekalahan dalam setiap pilihan raya ialah pengundi. Pemilihan dan corak pengundian pengundi banyak ditentukan oleh persepsi terhadap imej calon dan parti. Persepsi parti, pemimpin dan calon pula banyak ditentukan oleh isu dan bagaimana komunikasi politik dilakukan. Komunikasi politik sebahagiannya membabitkan pengolahan bahasa, iaitu bagaimana kata, ungkapan, slogan dan wacana diujarkan. Bagaimanakah bahasa memainkan peranan dalam komunikasi politik? Apakah kesan komunikasi politik dengan menggunakan bahasa memberikan kesan kepada calon, parti dan khalayak yang menjadi sasaran?

Terdapat peribahasa Melayu yang mengingatkan agar kita berhati-hati apabila mengeluarkan kata-kata. Bahasa dan kata menggambarkan fikiran, emosi, watak dan personaliti seseorang. Bagi ahli politik, kata-kata yang digunakan boleh menjulang imej dan namanya; dan boleh juga menjahanamkan dirinya. Oleh itu, pemimpin politik perlu berpegang kepada peribahasa, “cakap siang pandang-pandang, cakap malam dengar-dengar”. Sekiranya “terlajak perahu dapat diundurkan, terlajak kata buruk padahnya”. Meskipun seseorang itu boleh memohon maaf selepas itu, namun kredibiliti dan nama baiknya sudah terjejas. Anehnya, masih terdapat ahli politik di negara ini yang seolah-olah tidak tahu akan kesan buruk daripada kata-kata. Mereka bagai tidak berfikir sebelum mengeluarkan kata-kata. Mereka “lepas cakap” tanpa mempedulikan kesannya terhadap rakyat.

Dalam sebuah negara berbilang etnik, budaya dan agama seperti Malaysia, ahli politik perlu lebih berhati-hati kerana kata-kata yang salah boleh menyinggung perasaan sesuatu kaum. Kata dan bahasa politik yang tidak sesuai boleh menyebabkan individu terbabit disaman fitnah atau diheret di bawah Akta Hasutan. Yang lebih membimbangkan ialah ada kata-kata yang dapat mencetuskan perasaan permusuhan, ketegangan dan perpecahan dalam masyarakat.

Menjelang pilihan raya umum ke-13, terdapat pemimpin politik yang mengucapkan kenyataan bersifat politik yang sering terjerumus ke dalam kontroversi. Puncanya apabila pemimpin berkenaan tidak belajar daripada mesej dalam peribahasa Melayu yang telah diwarisi sejak turun-temurun yang mengingatkan agar seseorang berwaspada ketika bercakap. Dalam keadaan dunia media semakin canggih, apa-apa yang diucapkan mudah tersebar.

___

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, Mac 2013.

Syair Sunan Kalijaga: Seniman Islam

Oleh TARMIZI ANUWAR


Ilir-ilir, ilir-ilir,

Tandure wis sumilir,

Tak ijo royo-royo tak senggo temanten anyar,

Cah angon-cah angon penekno blimbing kuwi,

Lunyu-lunyu yo penekno kanggo mbasuh dodotiro,

Dodotiro-dodotiro kumitir bedhah ing pinggir,

Dondomono jlumatono kanggo sebo mengko sore,

Mumpung padhang rembulane mumpung jembar kalangane,

Yo surako… surak hiyo…

Rangkap tersebut merupakan syair dalam bahasa Jawa yang dinukilkan oleh Sunan Kalijaga, seorang seniman Islam. Syair tersebut diungkapkan dalam bahasa Melayu yang membawa maksud seperti yang berikut:

Bangun-bangun, bangun-bangun,

Tanam-tanaman sudah mulai bersemi,

Demikian menghijau bagaikan pengantin baharu,

Anak-anak penggembala, tolong panjatkan pohon belimbing itu,

Walaupun licin tetap panjatlah untuk mencuci pakaian,

Pakaian-pakaian yang koyak disisihkan,

Jahitlah, benangilah untuk menghadap nanti petang,

Selagi sedang terang rembulannya, selagi sedang banyak waktu luang,

Mari bersorak-sorak ayo….

Wali Songo bermaksud Sembilan Wali yang merupakan pendakwah yang mengamalkan makruf dan mencegah kemungkaran. Wali Songo banyak memberikan sumbangan kepada keutuhan Islam bukan sahaja di sekitar Tanah Jawa, tetapi juga ke hampir seluruh Malayonesia. Dipercayai lahir pada sekitar tahun 1450 Masihi atau kurun ke-15, Raden Said atau gelarannya Sunan Kalijaga, merupakan salah seorang Wali Songo. Beliau anak Adipati Tuban, iaitu Temenggung Wilatikta yang merupakan salah seorang pembesar ketika zaman pemerintahan kerajaan Majapahit. Walaupun berasal daripada keluarga bangsawan, Sunan Kalijaga sejak kecil lagi telah

diperkenalkan dengan agama Islam oleh guru agamanya, iaitu Kadipaten Tuban. Oleh hal yang demikian, apabila beliau melihat keadaan persekitaran yang berlawanan dengan ajaran Islam, hati beliau memberontak dan mempersoalkan tindakan kerajaan Majapahit mengenakan cukai yang membebankan masyarakat ketika itu.

___

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, Mac 2013.