Category Archives: Nota Editor

Telur Sebiji, Ruih Sekampung

      Disember memendamkan resah dan gusar dalam perjuangan memartabatkan dan memasyarakatkan bahasa Melayu di bumi bertuah. Keringat pencetus pejuang bahasa yang mengusung keranda 152 sejat sudah di bawah bahang kerancuan pemikiran pendesak dan pelobi yang memperlekehkan kedudukan dan mempersoalkan keupayaan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan dan bahasa ilmu. Suara-suara pejuang bahasa Melayu semakin sirna ditelan gema lantang serta gerak kerja terancang golongan pendesak yang memperjuangkan agar bahasa kedua, bahasa Inggeris ditingkatkan penguasaannya bagi membolehkan generasi baharu mampu bersaing dalam
pasaran kerja pada peringkat tempatan dan global. Biarpun jelas Perkara 152 Perlembagaan Persekutuan memperuntukkan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan dan bahasa pengantar utama dalam sistem pendidikan negara, namun, golongan yang bersumpah setia untuk menegakkan Keluhuran Perlembagaan seperti yang termaktub dalam Rukun Negara tetap berkeras dengan pendirian mereka.

      Agenda pemerkasaan bahasa Inggeris seakan-akan mendapat liputan meluas dalam beberapa akhbar berbahasa Inggeris arus perdana sejak akhir-akhir ini. Malah, dengan megah, anak watan mendakwa bahawa pemansuhan PPSMI merupakan langkah kurang bijak dalam usaha melahirkan generasi muda yang berdaya saing. Individu yang diwawancarai tanpa segan silu mengutarakan pendapat, tanpa data sahih, akan peningkatan dalam pemahaman para pelajar yang diajarkan dalam medium bahasa Inggeris. Usaha untuk memperkasakan bahasa Inggeris sememangnya baik, namun, dalam menzahirkan matlamat berkenaan, usah perlekehkan wibawa bahasa Melayu sebagai bahasa ilmu dan perpaduan.

    Pemerkasakan bahasa Inggeris memerlukan sistem pengajaran yang terancang dan mantap di samping tenaga pengajar yang mahir. Andai kata pendekatan yang betul dipraktikkan, penguasaan bahasa Inggeris mampu dipertingkatkan. Kerjasama antara golongan yang memperjuangkan kepentingan bahasa Inggeris dengan golongan pejuang bahasa Melayu perlu digerakkan dalam mencari kaedah menang-menang dalam agenda “sorong-tarik” yang tidak akan membawa keuntungan kepada mana-mana pihak, malah, mencalarkan keutuhan perpaduan yang sekian lama terbina.

Mohidin Haji Malek

Usah ditepuk Air di Dulang

      Lorna Whiston menyatakan bahawa, pemelajaran bahasa bukan sekadar mengetahui perkataan baharu dan bagaimana menyusunnya agar menjadi ayat. Hal ini bukan berkembang secara bersendirian, akan tetapi merupakan sebahagian daripada
perkembangan keseluruhan, disepadukan dengan kemahiran yang ada pada seseorang individu. Tambah beliau, melalui bahasa, kita mengenali budaya dan nilai, serta mengajarkan kepentingan nilai ini kepada anak-anak kita sejak awal usia lagi. Beliau turut menegaskan bahawa untuk menggalakkan perkembangan secara semula jadi kemahiran berbahasa, amat penting bagi setiap ibu bapa meluangkan masa untuk bersama anak-anak, berinteraksi dan turut serta dalam kegiatan yang mereka minati.

       Dr. Carol S. Dweck, penulis buku Mindset: The New Psychology of Success pula mengemukakan konsep growth mindset atau set minda berkembang, yang menekankan tentang kepercayaan bahawa keupayaan atau kebolehan yang ada pada seseorang bukanlah merupakan sesuatu yang tetap. Secara umumnya otak manusia bertindak umpama otot. Semakin kerap seseorang itu berlatih, semakin berkembang otot. Demikian juga halnya dengan kecendekiaan seseorang yang akan berkembang dengan kekerapan membuat kajian dan penelitian.

      Menautkan pandangan kedua-dua orang ahli akademik berkenaan dengan pemartabatan bahasa, pandangan secara umum bahawa kelemahan pelajar pada masa kini menguasai bahasa Inggeris adalah disebabkan sistem pendidikan negara yang menekankan pengajaran dan pemelajaran dalam bahasa Melayu, kurang tepat. Dalam menaakul pandangan Dr. Dweck, telah wujud set minda kekal (fixed mindset) bahawa punca kegagalan lepasan universiti awam mendapatkan pekerjaan di sektor swasta disebabkan kegagalan mereka menguasai bahasa Inggeris yang menjadi medium utama komunikasi sektor berkenaan. Lanjutan daripada itu, saranan demi saranan serta desakan demi desakan dilontarkan bagi mengkaji semula sistem pendidikan yang mengutamakan bahasa Melayu sebagai bahasa ilmu. Malah, dalam kalangan yang tanpa segan silu menuding jari kepada keutamaan yang diberikan kepada bahasa Melayu sebagai bahasa pengantar dalam sistem pendidikan negara terdiri daripada kalangan anak jati peribumi sendiri. Benarkah bahasa Melayu menjadi penghambat dalam memperkasakan penguasaan bahasa Inggeris dalam kalangan mahasiswa di universiti awam? Apakah dasar pendidikan yang berteraskan Perlembagaan Persekutuan yang memperuntukkan kedudukan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan tanpa menidakkan pemerkasaan bahasa-bahasa lain perlu diubah bagi tujuan mencapai matlamat golongan yang berfikiran sedemikian?

Mohidin Haji Malek

Mengebat Buhul Kerjasama

Mary Parker Follet menyatakan ‘pengurusan merupakan seni melaksanakan sesuatu perkara melalui sumber manusia”. Beliau yang merupakan petugas sosial, jururunding pengurusan dan peneraju dalam bidang teori organisasi (organizational theory) dan kelakuan organisasi (organizational behaviour) mengakui bahawa masyarakat bersifat holistik dan mengemukakan idea hubungan timbal balik untuk memahami aspek dinamik individu dalam konteks jalinan perhubungan. Follett mendukung prinsip yang beliau istilahkan sebagai “integrasi”, atau “perkongsian kuasa tanpa paksaan” berdasarkan penerapan konsep yang beliau kemukakan, iaitu “kuasa bersama” berbanding “kuasa terhadap”.

           Berdasarkan petikan kata-kata Follet serta gagasan prinsip yang beliau ketengahkan, jelas bahawa dalam apa jua proses pengurusan, manusia merupakan faktor pemacu kejayaan pelaksanaan sesuatu tugasan atau kegiatan. Dalam konteks ini, pemahaman tentang sifat dan naluri manusia amat penting bagi melakar dan merencanakan kaedah terbaik bagi mencapai hasrat dan cita-cita. Sudah pastinya, pengetahuan tentang batasan bidang kuasa dan autoriti amat penting kerana, setiap manusia mempunyai naluri ingin bebas daripada terbelenggu, namun akan mudah dipujuk melalui kaedah perkongsian kuasa serta autoriti di samping mewujudkan suasana menang-menang.

          Dalam konteks pemartabatan dan pemasyarakatan bahasa Melayu, rangkaian kerjasama yang luas, malah supranasional sifatnya, amat penting. Kekuatan dan kesepakatan jitu yang diterjemahkan lewat Peristiwa Keranda 152 merupakan testimoni bagaimana gema laungan satu tekad dan azam mampu mencorakkan masa hadapan bahasa Melayu. Namun, dalam konteks semasa, gema tekad dan azam tidak perlu diterjemahkan dalam bentuk protes jalanan, akan tetapi melalui penjalinan serta pengukuhan kerjasama erat serta kolaboratif pintar dalam kalangan setiap ahli masyarakat, pertubuhan, organisasi, jabatan, waima kementerian sekali pun.

          Dewan Bahasa dan Pustaka, sebagai badan yang diamanahkan tanggungjawab oleh kerajaan melalui Akta Dewan Bahasa 1959 (pindaan dan peluasan 1995) untuk memasyarakatkan dan memartabatkan bahasa Melayu tidak akan berjaya menterjemahkan hasrat dan cita-cita ini, waima dengan pemberian kuasa autonomi, andai kata tiada sambutan daripada masyarakat serta pihak-pihak berwibawa. Jalinan kerjasama dalam pelaksanaan kegiatan kebahasaan amat penting bagi menyemai nilai kecintaan terhadap bahasa, sastera dan budaya Melayu. Konsep “kuasa bersama” seperti yang digagaskan oleh Follet boleh dijadikan pegangan dalam merangka pelan tindakan strategik ke arah memartabatkan bahasa Melayu.

          Sikap menyendiri dan bergerak secara in toto tidak akan mampu memacu perkembangan bahasa Melayu. Di samping itu, untuk mengikis ketaasuban sesetengah pihak terhadap kehebatan bahasa asing memerlukan tindakan umpama kata pepatah lama, “ular biar mati, buluh tidak pukah, tanah tidak lekuk”.

         Memetik kata-kata Albert Camus, “Usah berjalan di belakangku; aku mungkin tidak akan memimpinmu. Usah berjalan di hadapanku; aku mungkin tidak akan mengikutimu. Berjalanlah di sampingku dan jadilah sahabatku.”

Berbicaralah Dalam Satu Bahasa

Dengan keluasan 124,450 kilometer persegi (48,050 batu persegi), Sarawak merangkumi 37.5% daripada keluasan keseluruhan tanah di Malaysia. Dengan suku kaum yang pelbagai dan dilatari keindahan hutan hujan tropika, negeri yang dahulunya dikenali sebagai Negeri Rajah Putih dan kini terkenal dengan jolokan Bumi Kenyalang, mendepani pelbagai cabaran dalam usaha memartabatkan bahasa Melayu. Kesan peninggalan dan pengaruh penjajahan British dalam sistem pendidikan dan pentadbiran menyaksikan resapan pengaruh bahasa Inggeris dalam lisan dan tulisan, sama ada dalam urusan rasmi maupun tidak rasmi. Biarpun Perlembagaan Persekutuan memperuntukkan, melalui Perkara 152, bahawa bahasa Melayu merupakan bahasa kebangsaan Malaysia dalam segala urusan rasmi. namun, bagi Sarawak yang mencapai kemerdekaan dalam Malaysia pada tahun 1963, pelaksanaan penggunaan bahasa Melayu diberikan kelonggaran, iaitu selepas 10 tahun dari tarikh kemerdekaan. Dalam erti kata yang lain, tempoh sehingga 1973 merupakan tempoh transisi bagi membolehkan penggunaan bahasa Melayu mengambil alih fungsi bahasa Inggeris dalam semua urusan.

Namun demikian, setelah hampir setengah abad penzahiran hasrat dan cita-cita pemartabatan penggunaan bahasa Melayu di negeri ini masih belum terlaksana sepenuhnya. Pelebaran sayap Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP) dengan penubuhan pejabat cawangan di Sarawak pada tahun 1977 bagi mengambil alih tugas dan fungsi Biro Kesusasteraan Borneo, memperlihatkan iltizam kerajaan untuk memperkasakan penggunaan bahasa Melayu di negeri ini selaras dengan peruntukan Perlembagaan Persekutuan dan Akta Bahasa Kebangsaan. Dalam mendepani cabaran yang pelbagai DBP Cawangan Sarawak telah merangka pelan strategik bagi memastikan bahasa Melayu tidak terpinggir dan tersisih. Jalinan kerjasama yang padu antara DBP dengan jabatan-jabatan kerajaan yang bernuang di bawah pentadbiran kerajaan negeri menjadi faktor utama dalam memastikan kelangsungan dan keberkesanan usaha pemerkasaan dan pemartabatan bahasa Melayu di negeri ini.

Pihak Berkuasa Tempatan merupakan salah satu agensi yang berupaya mencorak latar penggunaan bahasa dalam kalangan masyarakat setempat terutamanya dalam urusan yang melibatkan penamaan syarikat, premis dan jalan, serta penggunaan bahasa Melayu pada papan-papan tanda dan iklan. Jalinan kerjasama yang erat antara PBT seperti Dewan Bandaraya Kuching Utara (DBKU) yang baru-baru ini dinobatkan sebagai “Bandaraya Perpaduan” sempena sambutan Hari Bandaraya Kuching dan DBP merupakan sinergi baharu dalam usaha ke arah memastikan keberkesanan pelaksanaan dasar yang sekian lama “merendang namun belum berbuah”. Bahasa yang merupakan alat penyatu ialah jiwa warganegara merdeka. Perkukuh usaha ke arah membina jambatan perpaduan melalui satu suara, satu bahasa.

Pancarkan Citra Semangat Kebangsaan

“Para penyelidik dan saintis tempatan perlu menggalas cabaran bagi menghasilkan produk berjenama Malaysia yang mampu bersaing dalam pasaran global. Persaingan global tidak menjanjikan jaminan produk yang dihasilkan menembusi pasaran global kecuali ia benar-benar berkualiti dan bertaraf dunia serta mengikut kehendak pasaran.” Demikian antara saji pati ucapan Canselor Universiti Malaysia Perlis (UniMAP), Prof. Datuk Dr. Kamarudin Hussin pada perasmian seminar Kesedaran Harta Intelek Negeri Perlis 2010.

                Penghasilan produk berjenama Malaysia untuk dipasarkan pada peringkat global memerlukan piawaian mutu yang tinggi. Hal inilah yang menjadi faktor penentu kebolehpasaran produk tersebut di samping mengangkat nama negara sebagai pengeluar produk yang berkualiti. Pun demikian, persepsi masyarakat umum tentang produk berjenama Malaysia masih pada tahap yang rendah lantaran dodoian produk luar negara yang dianggap lebih berprestij dan jaminan mutu yang tiada tolak bandingnya. Agenda promosi terancang dengan pancingan moto dan visual yang ‘menggemparkan’ dilihat sebagai salah satu kejayaan strategi pemasaran produk berkenaan. Kematangan dalam menaakul cita rasa serta kehendak pelanggan tempatan dan antarabangsa menjadi faktor teraju kelangsungan jangka hayat sesuatu produk di pasaran. Agenda sedemikian bukannya tidak terdapat pada pengeluar produk tempatan. Malah, usaha mempromosi serta mengatur strategi daya saing global produk keluaran tempatan dirancang oleh kerajaan melalui Kementerian Perdagangan Dalam Negeri dan Hal Ehwal Pengguna (KPDN), dan Kementerian Perdagangan Antarabangsa dan Industri (MITI), selaras dengan matlamat memacu aktiviti pembangunan industri ke arah pertumbuhan ekonomi Malaysia bagi mencapai status negara maju menjelang 2020.

               Di samping itu, minat yang semakin meluas pasaran dunia tentang produk halal merupakan asas penyebaran secara meluas produk jenama tempatan. Pameran Halal Antarabangsa Malaysia (Mihas) yang memasuki tahun ke-12 penganjurannya pada tahun 2015, mencatatkan perkembangan yang memberangsangkan dari segi sambutan penyertaan negara-negara luar. Kesedaran tentang aspek kebersihan dan ketinggian mutu dalam hasil produk halal menarik minat, bukan sahaja negara-negara Islam, malah, negara-negara bukan Islam. Permintaan yang amat tinggi terhadap produk makanan dan minuman halal yang dicatatkan pada Mihas 2014 menggambarkan bahawa produk halal mampu menarik minat pengguna waima pada peringkat global sekalipun. Terpulang kepada pengusaha produk tempatan untuk merebut peluang yang telah sedia tersaji.

              Tuntasnya, tanggapan bahawa produk jenama tempatan tidak mempunyai daya saing global yang tinggi adalah tidak benar. Nama bukan penentu kebolehpasaran sesuatu produk. Penjenamaan yang keinggerisan sifatnya bukan jaminan untuk memancing pelanggan. Pengawalan mutu, promosi, serta pemasaran yang strategik merupakan antara faktor utama kejayaan sesuatu produk menempa nama di pentas pasaran global. Jenama tempatan pancaran citra semangat kebangsaan.

Berbicaralah Daripada Keluhuran Hati

Robin Tholmach Lakoff, profesor lingustik di Universiti California melalui Prinsip Kesantunan (Politeness Principles) pada tahun 1973, mengemukakan tiga maksim, iaitu usah memberikan tekanan, memberikan peluang kepada pendengar, dan memastikan pendengar berasa selesa bagi mewujudkan kesantunan dalam berkomunikasi. Lima tahun kemudian, Penelope Brown dan Steven Levinson mengemukakan model kesantunan eksplisit yang merentasi budaya. Idea asasnya adalah untuk memahami pelbagai strategi tingkah laku semasa berinteraksi berdasarkan pemahaman bahawa manusia bertindak secara rasional untuk mencapai kepuasan terhadap sesuatu yang diimpikan. Konsep ini ditautkan secara langsung dengan peribahasa “menjatuhkan air muka”. Brown dan Levinson berusaha untuk menjelaskan kesantunan berlandaskan tanggapan pokok bahawa setiap insan perlu memelihara tatakrama dalam kehidupan.

Berlandaskan maksim Lakoff serta hujah Brown dan Levinson, kesantunan memainkan peranan yang penting semasa berkomunikasi. Lakoff mengambil pendekatan yang bersifat universal, manakala Brown dan Levinson melihat kesantunan berkomunikasi merentasi budaya. Komunikasi secara mudahnya merupakan proses pemindahan maklumat dari suatu tempat ke suatu tempat atau daripada seorang atau lebih kepada individu yang lain. Terdapat pelbagai kategori komunikasi, iaitu komunikasi verbal, komunikasi bukan verbal, komunikasi tulisan dan melalui visual. Secara kasar, proses komunikasi amat mudah. Namun, apabila ditautkan dengan aspek seperti subjek perbualan, latar pendidikan, latar budaya dan sosiobudaya yang kompleks, komunikasi menjadi lebih rumit.

Dalam konteks sebuah negara yang menyajikan kepelbagaian kaum, bahasa atau dialek serta adat resam dan budaya, proses komunikasi semakin bertambah rumit. Sekecil-kecil kesilapan dalam memahami dan mentafsir pantang larang kaum lain semasa berbicara mampu mewujudkan ketegangan dan merencat proses penyatuan kaum. Hal ini dijelaskan oleh Brown dan Levinson melalui konsep “menjaga air muka” yang menyenaraikan bentuk wajah negatif dan wajah positif manusia. Pemahaman tentang aspek ini penting bagi mewujudkan komunikasi yang berkesan.

Melihat dari sudut masyarakat di negara ini, kesantunan berbahasa sudah lama dititikberatkan, terutamanya dalam kalangan masyarakat Melayu yang kuat menekankan aspek penjagaan susila dalam pertuturan. Penekanan tentang peri pentingnya aspek sapaan serta santun bahasa dalam komunikasi diterapkan pada peringkat awal lagi. Adat berbicara mengikut tahap usia, kedudukan dan kaum terpancar dalam majlis-majlis adat istiadat atau keraian. Dalam masyarakat Melayu dahulu kesantunan berbahasa dizahirkan melalui bahasa berbentuk kiasan, pepatah, bidalan, pantun dan seumpamanya bagi menyatakan sesuatu hasrat secara santun dan terhormat tanpa menjatuhkan air muka atau menyentuh perasaan pihak yang lain. Hal inilah yang menjadi tonggak pengerat silaturahim serta penyatuan masyarakat yang berbilang kaum.

Namun, peredaran masa menyaksikan lunturnya nilai kesantunan berbahasa dalam kalangan generasi muda masa kini akibat daripada pengaruh luaran yang meresap melalui kemajuan teknologi maklumat. Aspek yang lebih ditekankan ialah mesej yang disalurkan sampai kepada penerima. Kaedah dan wahana penyampaian bukan menjadi keutamaan. Aspek kesantunan berbahasa yang merupakan citra budaya bangsa semakin dilupakan.

Ungkapan “terima kasih”, biarpun ringkas, namun mampu melembutkan hati waima seorang musuh sekalipun. Berbicaralah daripada keluhuran hati.

Menyirat Patriotisme Nan Terlerai

“Bagi saya, penjawat awam merupakan nadi utama yang berdenyut dalam pembuluh darah negara. Maka sesuailah dengan tema pada hari ini Penjawat Awam Tiang Seri Negara.” Demikian antara inti pati ucapan YAB Perdana Menteri Malaysia, Datuk Seri Najib Razak sempena sambutan Hari Pekerja Penjawat Awam 2014 di Dewan Wawasan, Jitra Kedah pada 1 Mei 2014. Dalam ucapan beliau, digariskan lima kriteria yang perlu ada pada setiap penjawat awam iaitu, berilmu, kebolehpercayaan, amalan kerja terbaik, semangat patriotik dan budaya budaya keberhasilan.

Menyaring sari petikan ucapan beliau, kriteria keempat, ialah semangat patriotik, menuntut pentaakulan yang mendalam. Tanpa menafikan ketaatan kepada raja dan negara sebagai sari utama, pemartabatan bahasa Melayu dalam agenda tadbir urus negara harus dilihat sebagai tonggak ke arah penerapan semangat patriotik. Namun persoalan utama dalam agenda pemartabatan bahasa Melayu ialah, siapakah atau pihak manakah yang seharusnya menggalas tugasan ini? Wajarkah Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP) yang ditubuhkan melalui Akta DBP (semakan 1978, pindaan dan peluasan 1995) dan dipertanggungjawabkan untuk membina dan memperkaya bahasa kebangsaan (bahasa Melayu) dalam semua bidang termasuk sains dan teknologi bergerak sendirian? Apakah peranan agensi-agensi lain, khususnya penjawat awam dalam menzahirkan hasrat memartabatkan bahasa Melayu?

Perkara 152, Perlembagaan Persekutuan dengan jelas memperuntukkan bahasa kebangsaan di Malaysia ialah bahasa Melayu. Kedudukan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan bagaimanapun tidak menafikan kedudukan dan hak bahasa lain untuk digunakan, dipelajari dan dikembangkan sekalipun dengan menggunakan dana awam. Kewujudan Perkara 152 tidak boleh dipadam kerana Perkara 159(5) menetapkan bahawa perkenan Majlis Raja-Raja diperlukan sekiranya ia hendak dipinda. Andai kata Perlembagaan Persekutuan ditakrifkan sebagai identiti warga Malaysia, jelas bahawa tanggungjawab memastikan bahasa Melayu menjadi bahasa utama dalam segala urusan rasmi digalas semua pihak.

Pekeliling “Panduan Penggunaan Bahasa Kebangsaan dalam Perkhidmatan Awam” (Pekeliling Bil. 9 2011) memberikan penegasan tentang keperluan penjawat awam khususnya, menggunakan bahasa Melayu sebagai bahasa urusan rasmi. Tuntasnya bahasa Melayu sewajarnya menjadi wahana komunikasi utama dalam segala bentuk urusan rasmi. Peran utama dalam memastikan hal yang demikian terlaksana pastinya penjawat awam yang melalui akur janji serta penghayatan lima prinsip Rukun Negara secara tersirat melafazkan iltizam untuk memartabatkan bahasa Melayu. Semarakkan semangat patriotik terhadap kedaulatan bahasa ibunda. Menyirat semula semangat patriotisme yang terlerai tanggungjawab yang harus digalas bersama oleh penjawat awam yang bertindak secara khusus sebagai ejen bahasa kebangsaan.