Category Archives: Bahasa dan Masyarakat

HARGA SEBUAH PEMBANGUNAN

Oleh : Zulkifli Salleh

 Isu pemupusan bahasa terus mendapat perhatian. Beberapa faktor telah dikenal pasti, dan didapati ada hubung kaitnya dengan kepupusan habitat atau spesies. David Crystal dalam bukunya, Language Death, mengemukakan beberapa faktor yang menyebabkan sesuatu bahasa itu mati. Dalam pada itu, beliau turut mengakui persoalan kepupusan bahasa ini sebagai suatu perkara yang lumrah. Oleh sebab budaya ada kalanya muncul dan ada kalanya lenyap, maka demikian juga yang berlaku pada bahasa yang terdapat dalam sesuatu budaya yang muncul dan lenyap itu. “Jelas bahawa bahasa mati jika semua orang yang bertutur dalam bahasa itu mati.” Demikian hujah beliau dalam hal ini. “Banyak bahasa terancam, nazak, atau pupus berpunca daripada faktor yang mempunyai kesan dramatik terhadap kesejahteraan fizikal penutur bahasa berkenaan.”  Antara punca yang dikenal pasti oleh beliau termasuklah bencana alam seperti gempa bumi, taufan, tsunami, banjir, dan gunung berapi, di samping kebuluran, kemarau, dan wabak penyakit yang sesetengahnya dibawa masuk oleh penjajah ke sesebuah wilayah yang didiami oleh kaum peribumi.

            “Kesan kebuluran dan wabak penyakit berkaitan rapat dengan faktor ekonomi,” tulis Crystal lagi. “Kini wujud banyak kes yang menyebabkan keselamatan orang ramai terjejas secara langsung akibat eksploitasi ekonomi di kawasan mereka yang dijalankan oleh pihak luar.” Menurut beliau, “penggurunan”, pembasmian hutan, dan amalan pengairan yang tidak terancang, dengan pola cuaca yang berubah juga turut berlaku. Apabila tanah hilang kesuburannya, tanah itu tidak lagi mampu menyokong penduduknya, dan inilah fenomena yang berlaku berulang kali di Afrika pada tahun 1970-an dan 1980-an. Maka, berlakulah penghijrahan yang tidak diduga dan akhirnya komuniti tidak lagi berupaya untuk memulihara identiti, budaya tradisional dan bahasa mereka.

            Apabila sesebuah komuniti dipindahkan, menurut Crystal, banyak penakat tidak bersedia untuk kekal dalam habitat mereka, lalu mereka berpindah ke pusat petempatan. Di sinilah mereka secara perlahan-lahan kehilangan jati diri budaya mereka dalam persekitaran kemiskinan. Untuk terus hidup, mereka mempelajari seberapa banyak mungkin bahasa baharu seperti bahasa Portugis sebagaimana yang berlaku di Brazil.

 

PUPUS HABITAT PUPUS BAHASA

Oleh : Zulkifli Salleh

Pada tahun 2011, David Harmon dan Jonathan Loh, yang mengendalikan Index of Linguistic Diversity (ILD), memberikan amaran tentang potensi “pemupusan massa” linguistik pada abad ke-21. ILD merupakan ukuran kuantitatif pertama yang pernah wujud tentang trend dalam kepelbagaian linguistik global, menyatakan bahawa hanya 80 peratus bahasa yang dituturkan pada tahun 1970 masih wujud pada tahun 2005.  Dengan kata lain, dalam masa 35 tahun, kepelbagaian linguistik global berkurangan sebanyak 20 peratus, bahkan kepelbagaian linguistik peribumi merosot lebih ketara di kebanyakan wilayah di dunia. Seterusnya, 16 bahasa dunia yang besar meningkatkan penguasaannya dalam kalangan penduduk dunia daripada 45 peratus (1970) kepada 55 peratus (2005).

            Walaupun terdapat 7000 bahasa yang dituturkan pada tahun 2011, kepelbagaian linguistik global kelihatan semakin merosot dan kadar bilangan penutur setiap bahasa ini pula sangat tidak seimbang. Ada beberapa bahasa yang setiap satunya mempunyai banyak penutur, manakala banyak bahasa lain pula mempunyai bilangan penutur yang kecil. Agihan ini, menurut ILD, terlalu terpencong, iaitu sebahagian daripada penduduk dunia bertutur dengan menggunakan satu atau beberapa bahasa daripada 25 bahasa “besar”, manakala selebihnya, bertutur dengan 6975 bahasa “kecil” yang lain.  Bahasa kecil ini akhirnya semakin hilang daya saing berbanding dengan bahasa “besar”. Daripada sejumlah bahasa “besar”  itu, 10 bahasa yang teratas terdiri daripada bahasa Cina (Mandarin), Sepanyol, Inggeris, Hindi, Bengali, Portugis, Rusia, Jepun, Jerman (Standard), dan Jawa.

Evolusi Bahasa Melayu Sarawak

Oleh A. ZAIDI NORDIN

Kesamaran fakta dan pergantungan pada teori Barat menyebabkan sehingga kini, para pengkaji bahasa Melayu dan sejarawan masih dibelenggu persoalan dalam minda masing-masing akan kesahan tarikh dan susur galur sebenar kewujudan bahasa Melayu di Asia Tenggara. Penerimaan akan “lingkung waktu” sejarah awal penggunaan bahasa Melayu di Nusantara hanya ditandai dengan bukti daripada penemuan batu bersurat, tembikar dan beberapa teori yang agak kabur.

Merujuk tulisan, teori, hipotesis dan pandangan para sarjana Barat, antaranya termasuklah Hendrik A. Kern dari Belanda, Isidore Dyen dari Amerika Syarikat, Teodoro Llam Zon, John Crawfurd dan Robert Von Heine Geldern dari Austria, dapat dirumuskan bahawa sejarah asal keturunan bahasa Melayu itu berlaku dalam masa yang agak hampir dengan kehidupan penuturnya. Bahasa Melayu telah mengalami proses transformasi, evolusi dan pemodenan ekoran asakan perubahan seawal abad ketujuh lagi.

Para sarjana Barat menegaskan bahawa bahasa Melayu yang dituturkan di Nusantara berasal daripada kelompok bahasa Austronesia. Bahasa Austronesia pula tergolong dalam keluarga bahasa Austris yang dipercayai berasal dari wilayah Yunan, China. Bahasa ini berkembang melalui proses penyebaran secara perpindahan dan melalui peresapan, iaitu tanpa melalui proses perpindahan penuturnya.

Bahasa Melayu dipercayai telah berkembang seawal abad ketujuh. Ketika itu bahasa Melayu agak kuat dipengaruhi oleh bahasa Sanskrit hingga abad ke 10 apabila pengaruh bahasa Arab pula meresapi bahasa Melayu melalui para pedagang dan mubaligh Arab.

Melayu-Proto telah bermigrasi ke Asia Tenggara pada 2500 tahun sebelum Masihi diikuti oleh Melayu-Deutro sekitar 1500 tahun sebelum Masihi. Menurut para pengkaji linguistik, bahasa tiga peringkat perkembangan, iaitu bahasa Melayu kuno (abad ketujuh hingga abad ke-13 zaman kerajaan Sriwijaya dan Kesultanan Melayu Melaka), bahasa Melayu klasik (abad ke-13 hingga abad ke-18) dan bahasa Melayu Moden (abad ke-19 – dimulai oleh Munsyi Abdullah).

Bahasa Melayu kuno dapat dibuktikan kewujudannya melalui penemuan batu bersurat di Kepulauan Sumatera, Indonesia. Antaranya termasuklah batu bersurat di Kedukan Bukit, Palembang (683 Masihi), batu bersurat di Talang Ruwo, Palembang (684 Masihi), batu bersurat di Kota Kampur, Pulau Bangka (686 Masihi) dan batu bersurat di Karang Brahi, Jambi (686 Masihi).

___

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, September 2012

Estetika Pengulangan dalam Stilistik

Oleh NUR FATIHA FADILA

Pengulangan yang juga disebut sebagai repetisi merujuk gaya bahasa yang mengandungi pengulangan bunyi, pengulangan bahasa dan pengulangan struktur. Menurut Donald C. Freeman, aliran kedua dalam pendekatan stilistik ialah aliran yang meneliti gaya dari sudut pengulangan atau pengulangan pola. Hal ini bermakna dalam hasil ciptaan, para pengarang sering berusaha sedaya upaya untuk mendapatkan kesan dan kekuatan dengan melakukan pengulangan.

Dharmawijaya menyatakan bahawa unsur pengulangan ini digunakan untuk memenuhi beberapa fungsi. Pertama, menimbulkan irama atau suasana muzikal, terutamanya apabila puisi itu dideklamasikan. Kedua, menegaskan maksud tertentu sebagai persoalan utama bagi penyairnya. Ketiga, menarik tumpuan perhatian. Pengulangan berfungsi bagi menimbulkan kesan keindahan tertentu untuk mencapai intensiti.

Pengulangan Aspek Bahasa

Pengulangan aspek bahasa dalam puisi boleh diteliti dari segi pengulangan kata, frasa atau ungkapan, kalimat atau ayat berangkap. Pengulangan kata dalam puisi boleh berlaku di awal, tengah dan akhir serta di awal dan akhir baris atau rangkap puisi.

Anafora ialah pengulangan kata pertama pada setiap baris atau ayat. Sufian Husin menyatakan anafora sebagai satu cara pengulangan, iaitu perkataan yang sama diulang pada permulaan (atau lebih satu baris atau ungkapan). Cara begini sering wujud dalam puisi.

____
Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, Ogos 2012.

Laras Khutbah Jumaat

Oleh ABDUL AZIZ MOHD TOP

Khutbah bermaksud pidato atau syarahan yang biasanya mengandungi ajaran atau nasihat keagamaan. Perkataan khutbah berasal daripada perkataan Arab “khataba” yang membawa pengertian memberikan ucapan. Khutbah merupakan medium utama yang disampaikan pada setiap hari Jumaat semasa masyarakat Islam berkumpul di masjid. Perhimpunan mingguan ini bukan sahaja menjadi rukun dalam solat Jumaat, tetapi juga merupakan perjumpaan dan kesempatan yang sesuai untuk menyalurkan sebarang maklumat atau isu semasa kepada para pendengar.

Kini, isi khutbah telah disesuaikan mengikut keadaan semasa supaya mampu menimbulkan kesedaran dan pengajaran bagi menguatkan keimanan terhadap ajaran Islam yang sebenar. Teks khutbah yang dihasilkan memerlukan persediaan yang rapi dan terancang agar mesej yang disampaikan berjaya meninggalkan kesan kepada sasarannya.

____

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, Ogos 2012.

Bahasa Memancarkan Budi Bahasa

Oleh AMINUDIN MANSOR

Bahasa yang dituturkan oleh seseorang merupakan pancaran akal budi dan rasa hati. Melalui bahasa, seseorang itu akan menuturkan apa-apa yang tersurat dan tersirat dari hati dan fikiran.

Bahasa yang baik akan memberikan manfaat kepada orang lain dan diri sendiri. Bahasa juga menyumbang kepada pembangunan dan kemajuan dalam hubungan dengan orang lain. Pembangunan dan kemajuan yang sempurna itu merupakan paduan antara pembangunan dan kemajuan kerohanian dengan kebendaan.

Budi bahasa merupakan antara unsur kerohanian yang penting. Kepentingan budi bahasa dalam pembangunan dan kemajuan menyumbang kepada pembentukan tamadun. Secara jelas, bahasa menjadi media sosial, media perdagangan, media politik, media penyebaran ilmu pengetahuan, media pendidikan dan yang lebih utama, media penyebaran dakwah Islamiah.

Al-Quran memberikan sumbangan yang besar kepada bahasa manusia, terutamanya kepada bahasa Arab. Al-Quran menaikkan taraf bahasa Arab sebagai salah satu bahasa utama dunia dan menjadikan beberapa bahasa tempatan muncul sebagai lingua franca, baik di Afrika, Eropah mahupun Asia. Sumbangan al- Quran terhadap bahasa Parsi, Turki dan Melayu begitu jelas sekali.

___

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, Julai 2012.

Pendidikan dan Bahasa dalam Hubungan Etnik

Oleh JENIRI AMIR

Bahasa Melayu diisytiharkan sebagai bahasa kebangsaan dalam Perkara 152 Perlembagaan Malaysia, hasil permuafakatan perlembagaan oleh pemimpin menjelang kemerdekaan negara. Meskipun demikian, perkembangan dan penggunaan bahasa ibunda tidak terjejas kerana turut dijamin di bawah perlembagaan.

Di bawah Perlembagaan Malaysia, tidak ada sesiapa pun boleh dilarang atau ditahan daripada menggunakan atau mengajarkan bahasa lain, selain untuk tujuan atau maksud rasmi. Sebagai lingua franca di Nusantara sejak berkurun-kurun lamanya, bahasa ini sudah merakyat dalam kalangan penduduk di rantau ini kerana mudah dipelajari dan dikuasai. Lagipun, sistem ejaan, istilah dan sebutannya lebih tekal berbanding dengan bahasa lain. Kini, bahasa Melayu merupakan antara sembilan bahasa di dunia yang dituturkan oleh lebih daripada 300 juta penutur, selain bahasa Mandarin, Sepanyol, Inggeris, Bengali, Hindi, Portugis, Rusia dan Jepun.

Matlamat Dasar Pendidikan Kebangsaan telah dinyatakan dalam pendahuluan Akta Pelajaran 1961, iaitu untuk menyatupadukan kanak-kanak sekolah berbilang kaum dan menyediakan tenaga kerja bagi memenuhi keperluan negara. Sebenarnya, langkah perintis ke arah menyemai dan memupuk perpaduan sosial dalam kalangan kanak-kanak, melalui sistem pendidikan, tercermin melalui Laporan Barnes 1950. Laporan Barnes mencadangkan dua sistem persekolahan pada peringkat sekolah rendah, iaitu sekolah Melayu dan sekolah Inggeris, yang mencerminkan jati diri kebangsaan.

Bahasa Melayu dan bahasa Inggeris akan digunakan sebagai bahasa pengantar di sekolah rendah, manakala di sekolah menengah dicadangkan hanya bahasa Inggeris digunakan. Sekolah Cina dan sekolah Tamil dicadangkan untuk dimansuhkan secara berperingkat-peringkat, namun kedua-dua bahasa berkenaan akan diajarkan sebagai satu mata pelajaran di sekolah kebangsaan. Kini, dengan perubahan masa, bahasa Tamil dan bahasa Mandarin turut diperkenalkan di sekolah kebangsaan dengan keyakinan bahawa penting juga untuk pelajar yang berminat mempelajari bahasa itu bagi memudahkan mereka berinteraksi dengan kaum terbabit. Lagipun, kini bahasa Mandarin menjadi penting ekoran kebangkitan negara China sebagai harimau baharu ekonomi dunia.

___

Rencana ini dipetik daripada Dewan Bahasa, Julai 2012.